Galw am 'adolygiad o bwerau Comisiynydd y Gymraeg' sy'n 'swydd bwysig'

Ymddiswyddodd Efa Gruffudd Jones o'i rôl fel Comisiynydd y Gymraeg am "resymau personol"
- Cyhoeddwyd
Mae galw am adolygiad o bwerau Comisiynydd y Gymraeg, yn dilyn ymddiswyddiad Efa Gruffudd Jones fis diwethaf am resymau personol.
Dywedodd y gweinidog cabinet addysg a'r Gymraeg yn Llywodraeth Cymru, Anna Brychan, ddydd Iau y bydd y comisiynydd newydd yn cael ei benodi neu ei phenodi fis Mai nesa.
Mae Lowri Williams wedi ei phenodi yn ddirprwy Gomisiynydd y Gymraeg ac felly yn gwneud swyddogaethau'r Comisiynydd hyd nes bydd y broses benodi wedi dod i ben.
Ond mae'r cyn-weinidog treftadaeth, Alun Ffred Jones, yn dweud bod "ni ddim yn mynd i gyrraedd y miliwn o siaradwyr Cymraeg gyda'r trefniadau presennol" a bod angen cael "golwg newydd ar bethau".

Y Llywodraeth sydd â'r "arian a'r pwerau i wneud gwahaniaeth yn y pen draw", meddai Alun Ffred Jones
Dywedodd cyn-brif weithredwr a llyfrgellydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Pedr ap Llwyd, ddydd Iau, wrth ymateb i stori'r BBC bod angen "adolygiad cynhwysfawr o swyddogaeth Comisiynydd y Gymraeg".
Aeth yn ei flaen i ddweud ei bod hi hefyd yn amser priodol i ystyried a yw'r trefniadau llywodraethiant, goruchwylio ac atebolrwydd presennol yn ddigon cadarn, effeithiol a phriodol - ac y dylai adolygiad ystyried sut y gall y Comisiynydd gyfrannu fwyaf effeithiol at ddatblygu a chryfhau'r Gymraeg.
Wrth siarad ar raglen Dros Frecwast fore Gwener, dywedodd Alun Ffred Jones ei fod yn credu bod Pedr ap Llwyd "yn gwneud yr awgrymiad yma yn yr ysbryd priodol".
"Does gennai ddim problem o gwbl hefo'r hyn y mae'n awgrymu," meddai.
'Amser cael golwg newydd ar bethau'
Ychwanegodd Alun Ffred Jones bod angen i Lywodraeth Cymru lenwi'r swydd "cyn gynted â phosib".
"Mae'n ymddangos bod yr amseru ychydig allan ohoni," meddai.
"Does gennai ddim problem mewn cynnal adolygiad o'r pwerau sydd gan y Comisiynydd, na chwaith edrych yn ehangach na hynny sef pwy ddylai fod yn gwneud beth.
"Roeddwn i'n cymryd yn ganiataol bod y llywodraeth am wneud y gwaith hyrwyddo, ar ôl i'r Comisiynydd sefydlu ei waith... tydi'r gwaith hyrwyddo heb ei wneud. Mae angen cynnal adolygiad o'r cyfrifoldebau hynny."
Ychwanegodd mai'r Llywodraeth sydd â'r "arian a'r pwerau i wneud gwahaniaeth yn y pen draw".
"Mae yna feirniadaeth y dylai ni creu corff arall yng Nghymru, ond dwi ddim yn siŵr os dwi'n meddwl y dylai fod," meddai.
"Mae'n amser cael golwg newydd ar bethau. Ni ddim yn mynd i gyrraedd y filiwn o siaradwyr Cymraeg gyda'r trefniadau presennol."

"Mae angen symud ymlaen yn gyflym nawr i benodi un newydd," meddai Heledd Gwyndaf
Wrth siarad ar yr un rhaglen, dywedodd Heledd Gwyndaf, Cadeirydd Grŵp Hawl Cymdeithas yr Iaith, ei bod hi'n "croesawu eu bod wedi cyhoeddi amserlen ar gyfer penodi Comisiynydd y Gymraeg".
"Mae angen symud ymlaen yn gyflym nawr i benodi un newydd," meddai.
"Mae'n rhaid i'r person hynny fod y person iawn - hynny yw mae'n rhaid iddyn nhw ddeall effaith Comisiynydd y Gymraeg ar reoleiddio a bod gyda nhw record o fod wedi sefyll dros bobl Cymru a ddim dros y cwmnïau mawrion."
Dywedodd bod adolygiad am oedi'r broses a bod cyfrifoldebau rheoleiddio'r swydd yn "hollol glir".
"Mae hi'n swydd bwysig. Mae'n rhaid symud ymlaen i osod safonau ar fwy o gyrff, fel sydd eisoes yn y mesur," meddai.
"Mae'n rhaid cael Comisiynydd y Gymraeg sydd â'r awch a'r gallu a'r deallusrwydd i wneud hynny.
"Hefyd o ran deddfwriaeth, beth sydd angen ei edrych arno yw ehangu'r safonau ymhellach.
"Mae yn maniffesto Plaid Cymru nawr i ymestyn y safonau i gwmnïau fel archfarchnadoedd, banciau, cwmnïau trydan ond mae angen ymestyn i feysydd parcio ac yn y blaen."
'Dychwelyd i'r swyddogaeth graidd o reoleiddio'
Ychwanegodd bod angen i'r Comisiynydd "ddychwelyd i'r swyddogaeth graidd o reoleiddio".
"Mae angen hybu a hyrwyddo'r Gymraeg ond drwy safonau, dyna pam crëwyd y mesur," meddai.
"Mae eisiau pobl sy'n dod at yr iaith i gael cyfleoedd i ddefnyddio'r Gymraeg – y ffordd orau o wneud hynny yw rheoleiddio. Efallai bod symud i ffwrdd o hynny wedi bod."
Mewn ymateb blaenorol, dywedodd Llywodraeth Cymru: "Sefydlwyd Comisiynydd y Gymraeg gan Fesur y Gymraeg (Cymru) 2011, sy'n nodi ei swyddogaethau statudol.
"Mae gan y Comisiynydd rôl bwysig wrth hybu a hwyluso'r defnydd o'r Gymraeg, gan gynnwys rheoleiddio cydymffurfiaeth â dyletswyddau statudol a diogelu hawliau siaradwyr Cymraeg.
"Rydyn ni'n blaenoriaethu penodi Comisiynydd newydd mor fuan ag sy'n bosib.
"Er mwyn sicrhau hynny, bydd angen gwneud y penodiad o fewn y fframwaith presennol.
"Rydyn ni'n bwriadu hysbysebu'r swydd cyn y Nadolig a chyhoeddi'r penodiad ym mis Mai 2027."
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.
Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.
Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.
Pynciau cysylltiedig
Straeon perthnasol
- Cyhoeddwyd5 o ddyddiau yn ôl
